محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )
414
مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )
لابد است از تقدم او بر مليِّن . پستر وقت سوم نزديك به شب غذاى عمده كه محمود باشد تناول نمايند ، يعنى غذاى معتدٌبه بايد كه در اين وقت خورند ، زيرا كه هضم در شب قوىتر مىباشد به سبب طول نوم و برد هوا و عدم حركات و ايضا در اين مدت چيزى كه براى تليين استعمال كرده باشند منحدر مىگردد و معده مستعد به هضم مىباشد . و ظاهر است كه غذاى محمود گوارتر مىباشد و لايقتر در همه امزجه است ، خصوص به مشايخ . و ببايد دانست كه در ابدان مشائخ بلغم زائد مىباشد بنا بر ضعف هضم ايشان و سودا نيز افزون مىبود به واسطهء غلبهء ارضيت بر اينها ، لهذا واجب است كه ايشان را اجتناب كردن از هر چه مولِّد بلغم و سودا بود . و ايضا لازم است كه از هر چه حاد و حِرّيف و مجفِّف بود ، چون كواميخ و توابل پرهيزند تا يبوست را مدد ندهد و استعمال اين اشيا غير از سبيل دوا نشايد كرد ، پس اگر چيزهاى سوداافزا ، چون بادنجان و مقدّد و لحوم صيد و مانند آن خوردن ، يا بلغمافزا ، چون سمك صلب لحوم و بطيخ رقى و قثا و مانند آن خوردن اتفاق افتد بىاراده ، استعلاج هر چه ضد مأكول بود بايد داد ، تا دفع مضرّت آن كند . و اگر حين طبخ آن اصلاح كنند بهتر باشد . و به دستور اگر چيزى تيز و حِرِّيف خورده شود به استعمال ضد آن تدارك لازم است . و بدانند كه شرب شير در حق پيرى كه بعد تناول او در ناحيهء كبد و شكم تمدّد و حُكَّه و درد نيابد و استمراء لبن در اعضايش نيك شود به غايت مفيد است ، زيرا كه مغذِّى و مرطِّب است . و موافقترين البان ، شير بز و شير مادهء خر است . و از خواص شير خر است كه زود منحدر مىشود و كمتر متجبِّن مىگردد ، خاصه اگر به آن قدرى ملح و عسل بود . و بايد كه علف آن به مرعى نباتى كه در عفوصت يا حرافت يا حموضت يا ملوحت شديد بود نباشد ، تا شير صالح متولد شود . و شير مطبوخ در حق ايشان بِهْ از خام است . و بهترين شير مطبوخ آن است كه سه حصه شير و يك حصه آب ممزوج كرده ، بر آتش سبك ، در ظرف پاك بجوشانند ، تا كه چهارم حصه برود ، پس نبات يا عسل آميخته بنوشند به قدر هضم . و اگر قطعه از زنجبيل هنگام طبيخ بيندازند بهتر باشد . و افضلترين بُقول مر ايشان را سِلق است و كرفس و قليلى از كراث . و بايد كه اين بُقول با مُرّى و زيت جوش داده تناول كنند خصوص قبل از طعام تا اعانت دهد بر تليين طبيعت ، اما لازم است كه جرم سلق نخورند كه غليظ سوداوى است به خلاف آب مطبوخش و كذا برگش كه از آن مضرّت معرّا است . و كسى كه تناول ثوم در وقتى معتاد بود ، وى را در شيخوخت خوردن ثوم خيلى نافع باشد . و از مربّيات ، زنجبيل مربا موافقتر است و كذا اكثر مربيات حاره ، ليكن به قدرى كه سخونت آرد و هضم را يارى دهد اما تجفيف بدن ننمايد . و ستودهترين تدابير منوّمه ، خوردن كاهو است كه با مصالح ، خوشبو كرده باشند و در بحث نوم و يقظه ذكر شده . اكنون ادويه و فواكه مليّنه كه در ساعت هضم ، به تناول آن امر رفته مذكور ميكنم حسب الفصل و الطبيعة ، هر چه انسب دانند به عمل آرند ، مثلا انجير كه جهت تليين ايشان افضلترين اشيا است اگر مزاج گرم بود يا فصل صيف باشد انجير